Drogi do wolności (II)

'

Dwadzieścia lat po upadku powstania styczniowego polska scena polityczna zaczęła się dynamicznie rozwijać. Do ruchów konserwatywnego i socjalistycznego dołączyły kolejne, a polityka coraz silniej oddziaływała na masy społeczeństwa polskiego.

Ludowcy

W połowie lat 80tych powoli zaczęła się organizować politycznie ludność chłopska. Efektem tego były zakładane od 1889 roku chłopskie komitety wyborcze. Ich działalność szybko przyniosła pożądany skutek, czego dowodem był wybór na posła w 1891 roku, startującego w wyborach do austriackiej rady państwa, pierwszego polskiego chłopa – Jana Potoczka. W 1893 roku Potoczek był jednym ze współzałożycieli pierwszej polskiej partii chłopskiej działającej pod nazwą Związku Stronnictwa Chłopskiego. Ruch chłopski, zwany też ludowym (od partii, która powstanie nieco później), obok haseł klasowych wysuwał też hasła niepodległościowe. Wkład ludowców jest dziś słabo doceniany. Wśród wielu tak zwanych młodych wykształconych z wielkich ośrodków mamy pewien kompleks wsi. Często zapomina się, że w omawianych latach przytłaczająca większość społeczeństwa żyła poza miastami. Bez uświadomienia politycznego ludności wiejskiej można było zapomnieć o odzyskaniu wolności. Przekonali się o tym boleśnie blisko trzydzieści lat wcześniej powstańcy styczniowi.

Liga Polska

Prapoczątki działalności polskich narodowców przypadają na rok 1887. W sierpniu owego roku, w szwajcarskim zamku Hilfikon, grupa emigracyjnych działaczy powołała do życia Ligę Polską.  W założeniu Liga miała kierować polskim życiem politycznym pod zaborami oraz za granicą. Miała również przygotować grunt pod przyszłe powstanie narodowe. W 1888 roku skrzydłem młodzieżowym Ligi stał się utworzony rok wcześniej w Krakowie Związek Młodzieży Polskiej „Zet”. Kierował nim jeden z najważniejszych wczesnoendeckich działaczy – Zygmunt Balicki. Ludzi niezaznajomionych z historią endecji może dziś szokować, że w pierwotnej fazie ruch ten miał raczej charakter lewicowo-rewolucyjny, a w skład ligi wchodziły organizacje, których ideowi spadkobiercy stoją dziś po przeciwnej stronie barykady politycznej. To, że ruch obecnie utożsamiany jest z prawicą, zawdzięczamy grupie młodych działaczy Ligi. Niezadowoleni z mało konkretnych, ich zdaniem, działań Ligi dokonali w 1893 roku zamachu wewnątrz organizacji, przejmując jej stery. Na czele nowych władz Ligi stanęli Zygmunt Balicki, Jan Ludwik Popławski oraz Roman Dmowski. Organizacja nie zatraciła jeszcze lewicowego charakteru. Postawiła jednak na realizm polityczny, porzucając utopijne hasła kolejnego powstania narodowego.

Roman Dmowski (fot. Wikimedia)

Socjaliści

Niepodległościowy ruch socjalistyczny zyskiwał stopniowo na znaczeniu. W 1888 roku socjalistyczno-niepodległościowy działacz Bolesław Limanowski (wspomniany w poprzednim numerze Magazynu) założył ośrodek ruchu socjalistycznego na emigracji – zwany Gminą Narodowo-Socjalistyczną. Gmina wkrótce stała się częścią składową Ligi Polskiej! W kraju natomiast utworzono w 1889 roku, działający w zaborze rosyjskim, Związek Robotników Polskich. Organizacja początkowo niechętna hasłom niepodległościowym z czasem zaczęła je wysuwać.                               

W listopadzie 1892 roku w Paryżu dobył się zjazd socjalistów polskich, gdzie zadecydowano o powołaniu Polskiej Partii Socjalistycznej. Pierwszym jej przewodniczącym wybrano Bolesława Limanowskiego. W kraju pierwsze koła powołano rok później w zaborze rosyjskim.                                

We Lwowie, formalnie jako część Socjaldemokratycznej Partii Austrii – w rzeczywistości zaś bardzo luźno z nią związanej, założono w 1892 roku Polską Partię Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Jej liderem został Ignacy Daszyński.                                                                            

Wreszcie, w zaborze pruskim w 1893 roku w Katowicach utworzono Polską Partię Socjalistyczną Zaboru Pruskiego. Nie odegrała ona jednak większej roli w życiu politycznym zaboru ze względu na stale rosnące wśród robotników wpływy endecji.

Liga Narodowa

Wspomniani już wcześniej, młodzi działacze Ligi Polskiej dokonali swoistego zamachu w łonie organizacji, przejmując jej stery. Liga pod nowym kierownictwem zmieniła nazwę na Ligę Narodową. Zachowała trójzaborowy charakter. Kierowana była z zaboru austriackiego przez młodego, nieco ponad trzydziestoletniego, Romana Dmowskiego, przedstawiciela skrzydła narodowego w organizacji. Pod jego kierownictwem Liga powoli zaczęła skręcać w prawo. Dmowski był przeciwny powstaniom. Niepodległość uważał za ostateczny cel, na który przyjdzie czas i miejsce. Stał na stanowisku, że najpierw naród należy do niepodległości przygotować, by po jej odzyskaniu był w stanie podjąć misję cywilizacyjno-dziejową. Liga pod kierownictwem Dmowskiego mocno krytykowała walkę klasową. Dmowski widział naród polski jako całość. Jego ambicją było stworzenie nowoczesnego narodu polskiego, w którym klasy społeczne zamiast walczyć ze sobą wspólnie będą brały odpowiedzialność za ojczyznę i działały na jej rzecz.

Józef Piłsudski

Gwiazdą młodej Polskiej Partii Socjalistycznej szybko stał się również młody Józef Piłsudski, który miał ledwie 27 lat, a już zasiadał we władzach centralnego komitetu robotniczego PPS oraz był redaktorem naczelnym partyjnego pisma „Robotnik”.      Doceniając zaangażowanie wielu działaczy socjalistycznych w dzieło odbudowy państwa polskiego należy pamiętać, że ruch ten ma charakter na dłuższą metę destrukcyjny, a odrodzona Polska często nie była tą Polską, którą sobie owi działacze wymarzyli. Dlatego też Piłsudski w późniejszych latach bagatelizował swoją działalność w PPS mawiając, że wysiadł z tramwaju socjalizm na przystanku niepodległość. Moim jednak zdaniem Piłsudski socjalistą z krwi i kości nigdy nie był. Owszem jak wspomniałem był redaktorem naczelnym pisma PPS, był we władzach partii, jednak pociągała go raczej działalność rewolucyjno-niepodległościowa a nie walka klas. Piłsudski był synem jednego z ważniejszych lokalnych powstańców styczniowych na Litwie. Wyrastał w atmosferze kultu powstania. Zesłany, częściowo przypadkowo, w 1887 roku w głąb Rosji poznał tam działaczy socjalistycznych. Gdy powrócił w 1892 roku na Litwę, naturalnym rezultatem było związanie się z miejscowym ruchem socjalistycznym. Partii chciał użyć jako trampoliny do powstania, które tym razem, jak mniemał, przyniesie Polsce wolność. Piłsudski od początku swej działalności był raczej typem żołnierza niż polityka. Nie interesowało go, tak jak Dmowskiego, budowanie nowoczesnego narodu Polskiego. On chciał walczyć. O tym, że niepodległość cenił znacznie wyżej niż socjalizm mogą świadczyć wydarzenia z 1896 roku. Piłsudski udał się wtedy jako jeden z polskich delegatów do Londynu na zjazd międzynarodówki socjalistycznej. Zaplanował tam przegłosowanie wniosku o poparcie dla niepodległości Polski. Gdy wydawało się, że wniosek przejdzie zablokowała go Róża Luksemburg. Ostatecznie przyjęto go w znacznie złagodzonej wersji, co wywołało wściekłość i protesty Piłsudskiego.

Józef Piłsudski (fot. Wikimedia)

PSL

W 1895 roku w Rzeszowie zawiązano Stronnictwo Ludowe (od 1903 roku Polskie Stronnictwo Ludowe). PSL było pod dużym wpływem endecji. Obok haseł reformy wsi wysuwało postulaty niepodległościowe. Szybko stało się jedną z trzech najważniejszych formacji politycznych w zniewolonej Polsce. W przyszłości partia wyda wielkich mężów stanu i bohaterów odrodzonej Rzeczpospolitej. Współcześnie działacze karykatury, występującej pod tą samą nazwą, uważają się za kontynuatora stronnictwa z 1895 roku.

Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne

W 1897 roku tworzono Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, na czele którego stanął Roman Dmowski. W przeciwieństwie do Ligi Narodowej (istniejącej jeszcze wiele lat i będącą organizacją konspiracyjną SND), było w pełni jawnym skrzydłem politycznym narodowców. SND od początku istnienia kładło nacisk na działalność we wszystkich trzech zaborach. Narodowcy wyznawali zasadę „jeden naród ponad granicami”. Odróżniało ich to od Piłsudskiego, który skupiał się na zaborze Rosyjskim i podszczypywaniu Rosji swymi akcjami terrorystycznymi – mówiąc językiem współczesnym.

W wiek XX społeczeństwo polskie, wciąż zniewolone, posiadało już silną reprezentacją polityczną. Na wsi swe wpływy rozszerzało PSL, stronnictwo konserwatywne wciąż dzierżyło ster u starej elity. Mimo aresztowania w 1900 roku, rosła na lewicy gwiazda Piłsudskiego. Największe jednak wpływy we wszystkich trzech zaborach miała endecja i to ona dzierżyła rząd dusz polskich. Mimo rozporządzania coraz większą siłą Polacy wciąż musieli zachowywać się ostrożnie i za bardzo nie „szarżować”. Ich działalność nie uszła uwadze zaborcy. W 1900 roku cesarz Franciszek Józef I zagroził Galicji utratą statusu autonomii, jeśli żądania niepodległościowe będą szły wciąż dalej. Groźba utraty z trudem budowanej pozycji była więc cały czas realna, jednak tej lawiny polskości nie dało już się zatrzymać.

 

Michał Gackowski

Pogoda

-3°C

Warszawa

Przeważnie pochmurno

Wilgotność 77%

Wiatr 27.36 km/h

  • 03 Jan 20190°C-4°C
  • 04 Jan 20190°C-6°C